Recensie: documentaire “Je suis Femen”

Al enige tijd ben ik bekend met de van oorsprong Oekraïense feministische groepering “FEMEN”. Ik volgde ze op sociale media, totdat ik een enigszins mannenhatende en agressieve vibe bespeurde en besloot dat FEMEN niet mijn soort feminisme aanhangt. Mijn beeld is inmiddels, mede door de documentaire”Je suis Femen”, enigszins bijgeschaafd. De documentaire over de groepering begint met een quote van een filosoof die het idee oppert dat vrouwen best wel eens het superieure geslacht kunnen zijn.

“If I favour women to men, it’s because they are less balanced and thus more compex than men, more sharper and more cynical, not to mention the mysterious superiority that arises from spending milennia in slavery.” – Emil Corian

Vervolgens het beeld van schreeuwende topless vrouwen. De groepering kiest ervoor om zo te protesteren. Het valt mij altijd weer opnieuw op dat het over het algemeen prachtige vrouwen zijn met nagenoeg volmaakte lichamen. Complete bijzaak, desondanks opmerkelijk en niet bepaald een oproep tot diversiteit. Na enkele beelden van de demonstratie volgt er een oproep van een van de FEMEN aanhangers om de vermoede daders van een verkrachting op te pakken, ofwel dood te schieten. De sfeer is gezet.

Een van de leden van FEMEN, Oxana, wordt aan het woord gelaten. Doel van de oprichting van de groepering was voor haar het negatieve beeld van Oekraïne als bordeel te ontkrachten. De kneuterigheid van de voorbereidingen voor een demonstratie is prachtig om te zien: Oxana tekent met slordige stroken maskers op karton, knipt ze in d’r eentje uit, beschildert ze vervolgens in felle kleuren met goedkope verf. Ze stopt de maskers teder in een plastic zak en ontmoet de volgende middag de rest van de rebellen in een plaatselijk caféetje, waar ze eerst een cappuccinootje nuttigt. De rest van de activisten komt een halfuur te laat. Compleet amateurisme, lijkt het. Volgend shot: schreeuwende, topless meisjes, bedekt in bloed, terwijl ze schedels van dieren vasthouden. Bovenop de ingang van een dierentuin. Ze verdedigen de rechten van de dieren, die volgens hen langzaam sterven door nalatenschap van de eigenaars.

Grondlegger Oxana beschildert de muren van haar kamer

Gepassioneerd FEMEN-lid Oxana beschildert de muren van haar kamer

Oprichter Anna komt even later in beeld en maakt een heel terechte opmerking waar ik alleen maar achter kan staan: “It’s not a case of men versus women. It’s a masculine system working against women.” Even sluipt de kalmerende nuance het verhaal in. Maar dan kondigt Anna aan: het is een gevecht tegen dictatorschap, tegen de seksindustrie, tegen religie. Dit gaat me te snel. Kan de seksindustrie niet vrouwen ook juist emanciperen? Zijn alle vrouwelijke sekswerkers over een kam te scheren, zelfs zij die het vrijwillig doen? En hoezo is religie per definitie een barriere voor vrouwemancipatie, en welke religie dan? Vragen waar helaas geen antwoorden op verschijnen. Een andere opmerking die een gebrek aan nuance toont: Oxana legt in een later fragment uit waarom zij vindt dat vrouwen sterker zijn dan mannen. Haar voorbeeld voor deze stelling is haar vader, die toen hij zijn baan verloor alcoholist werd. Haar moeder nam toen verschillende banen aan om het gezin te kunnen onderhouden. Is haar vader representatief voor een heel geslacht? En waarom is het klaarblijkelijk nodig één geslacht te romantiseren en als superieur te schetsen om feminisme te bedrijven? Het bestrijden van een patriarchaal systeem is vrij hypocriet wanneer het compleet tegenovergestelde als ideaal wordt gezien.

Anna legt later uit (eindelijk!) waarom de demonstranten zo esthetisch pleasing zijn: dit is namelijk een statement tegen het heersende denkbeeld dat mooie, sexy vrouwen geen feministen zijn of niet protesteren. Het moet verwarrend werken aangezien seksobjecten geacht zijn enkel in hun rol te blijven, en daar radicaal mee breken wanneer ze voor vrouwenrechten demonstreren. Anna vindt zichzelf het stereotype feminist: kort haar, niet typisch vrouwelijk. Ik ben er nog niet over uit of het schoonheidsideaal van vrouwen niet juist versterkt wordt door enkel esthetisch pleasing vrouwen te laten protesteren, maar hé, het wordt in ieder geval verduidelijkt.

Wat kost hen deze demonstraties? Twee dagen marteling, gevangenschap en intimidatietechnieken in Minsk, Wit-Rusland. Twee weken gevangenschap in Moskou, Rusland. Vijf dagen in Kiev, Oekraïne. Een berg aan boetes. Tientallen verschillende rechtszaken in het thuisland waar meer dan tien jaar gevangenschap geëist wordt. Mysterieuze huiszoekingen en mishandelingen van de leden. Bekogeld worden met allerlei soorten vloeistoffen tijdens het protesteren, sletten en hoeren genoemd worden. “We have to accept that what we’re doing is like comitting slow suicide”, bekent een van de leden. Alle FEMEN hoofdoprichters wonen inmiddels niet meer in Oekraïne – voor hen is het daar te onveilig. Feministisch activisme eist zijn tol.

Oxana wast zichzelf na enkele dagen marteling, vanwege een protestactie

Oxana wast zichzelf na enkele dagen marteling, vanwege een protestactie

Op het einde van de documentaire zien we FEMEN in zowel Frankrijk als Duitsland ontpoppen. Op de terugweg naar Oekraïne spreekt Oxana ons voor het laatst toe: “I’m not prepared to take society as it is and the rules it imposes on us.” Ze roept op tot een wake-up call om de wereldorde te veranderen. Idealisme ten top.

De ongekende passie waarmee deze activisten keer op keer weer oprijzen en hun doelen bepleiten is werkelijk waar bewonderenswaardig. Het gepassioneerde feminisme lijkt hier in Nederland uitgestorven te zijn en dat betreur ik. Echter vormt het exceptionele idealisme van de FEMEN groepering ook een doorn in het oog. Ze lijken vrijwel elk issue te willen aanpakken. Van seksueel misbruik tot dictatorschap, van ellendige dierentuinen tot ongeoorloofde religieuze verbonden, van corruptie tot kapitalisme. Het is zo uiteenlopend dat het moeilijk is ze te koppelen aan één thema. Helaas doet dat afbreuk aan een concrete boodschap, waarmee de groepering – met ongetwijfeld veel potentie –  al snel gereduceerd wordt tot een provocerende bende.

De protesten komen kneuterig over, hetgeen de gedrevenheid overigens niet negatief beïnvloedt. Ze lijken vooral te doelen op media aandacht – Oxana geeft toe dat dit ook de primaire reden was voor het topless activisme – en doelt weinig op concrete verandering. Het is juist ook weer bewonderenswaardig hoe anarchistisch FEMEN is, hoe zij zich blijft distantiëren van het establishment, maar daarmee ook tegelijkertijd wellicht enige kans op ‘echte’ verandering misloopt. En daarmee raken we wellicht gelijk de kern van het probleem bij activistische groeperingen. Tot mijn grote spijt.

Kijktip. “Je suis Femen” (2014) , door Alain Margot. Beschikbaar op Netflix.

Schermopname (171)