Lawsplain Tuesday: een overwinning voor pro-choice

In de rubriek Mansplain Monday wisselen feministische mannen Lucas en Sander elkaar af en beschrijven wekelijks hun visie op seksistische zaken. Deze week doen we het net iets anders, en legt Lucas met een ‘Lawsplain Tuesday’ uit wat de juridische gevolgen zijn van een nieuwe abortuszaak bij het Amerikaanse hooggerechtshof.

De Amerikaanse politiek is op dit moment op een dieptreurig niveau beland, maar gisteren gloorde er toch weer wat licht. Het Amerikaanse Hooggerechtshof (US Supreme Court) deed een uitspraak in Whole Woman’s Health v Hellerstedt, een zaak tegen Texas over extreme beperkingen op abortusklinieken in die staat.

Het belang van deze zaak is bijzonder groot, als je bekijkt hoe abortuswetgeving in de VS geregeld is. Abortus is in beginsel een zaak van staatswetgeving, wat betekent dat het van staat tot staat kan verschillen. Die staten zijn echter wel allemaal gebonden aan de federale grondwet (Constitution), wat betekent dat als een probleem geformuleerd kan worden als een constitutioneel probleem, het Hooggerechtshof er wat over mag zeggen.

Abortus mag, tenzij…
De sleutelzaak is lang
Roe v Wade uit 1973 geweest, waarin het Hooggerechtshof bepaalde dat het grondwettelijk recht op privacy betekent dat vrouwen in beginsel onbeperkt recht hebben op abortus tot het derde trimester. Hoewel die zaak nog steeds een politiek heet hangijzer is, is hij niet meer leidend. De leidende zaak is nu Casey v Planned Parenthood uit 1992, waar het Hooggerechtshof niet expliciet afstand nam van Roe, maar de regel wel opnieuw formuleerde. De trimesterstructuur vloog eruit, ten bate van een veel opener belangenafweging waarbij ook de levensvatbaarheid van de foetus wordt meegenomen. Volgens Casey kunnen beperkingen op het recht op abortus worden toegestaan, zolang ze geen ‘onnodige belasting’ (undue burden) voor de vrouw opleveren.

“De afgelopen jaren leek, met name rond abortus, die balans steeds naar rechts te hellen. Die situatie is nu anders”

Die formulering is natuurlijk rijkelijk vaag, en is door Republikeinen in Zuidelijke staten enthousiast aangegrepen om het zowel vrouwen als abortusklinieken bijzonder moeilijk te maken zonder over de grens van Roe of Casey te gaan. Targeted Regulation of Abortion Providers heet dat, en wie wil weten wat voor idiote situaties dat oplevert, kijk deze aflevering van Last Week Tonight maar eens. Wetenschappelijk volstrekt onzinnige bijsluiters die artsen moeten geven, onredelijke bouwvoorschriften voor abortusklinieken, verplichte wachtperiodes, enzovoorts. Geen van die regels verbiedt abortus op zichzelf, maar alles bij elkaar maken ze het vrouwen in het Zuiden van de VS bijzonder moeilijk om abortus te krijgen – zeker armere vrouwen, of jonge meisjes die niet over eigen vervoer beschikken om naar een andere staat te gaan.

Nieuwe uitspraak
Tot de uitspraak van gisteren werden veel van die beperkingen door lokale of zelfs federale rechters toegestaan. Dat het Hooggerechtshof daar anders over zou denken was geen vanzelfsprekendheid. Het Hof bestaat normaliter uit negen rechters, wiens ideeën over dit soort politiek gevoelige kwesties ver uit elkaar liggen, en die vaak ook op basis van hun ideeën worden benoemd. Sommige rechters zijn conservatief, andere progressief, een enkele rechter zit meer in het midden en het kan soms onvoorspelbaar zijn naar welke kant de balans doorslaat. De afgelopen jaren leek, met name rond abortus, die balans steeds naar rechts te hellen.

Die situatie is nu anders. Door het overlijden van de oerconservatieve Antonin Scalia heeft het Hof nu tijdelijk acht rechters, en bij een 4-4 beslissing waren de Texaanse beperkingen overeind gebleven. Hoe de vrouwelijke en progressieve rechters van het Hof zouden stemmen werd op zitting al wel duidelijk, maar de beslissende stem was die van de veel conservatievere ‘swing vote’, Anthony Kennedy. Kennedy stemde mee met de progressieve rechters, in een uitspraak die zwaar leunde op de ‘onnodige belasting’-standaard van Casey – een zaak waar Kennedy zelf ook nauw bij betrokken was.

Wie bedreigt de gezondheid van vrouwen?
Daarin ligt ook het belang van deze zaak: het is de eerste zaak die paal en perk stelt aan wat nou eigenlijk een ‘onnodige belasting’ is. De uitspraak van het Hof maakt gehakt van het Texaanse argument dat al die beperkingen bedoeld waren om de gezondheid en veiligheid van de vrouwen te beschermen. Integendeel, redeneerde het Hof, die beperkingen en daaruit volgende lasten voor vrouwen zijn
zelf de bedreiging voor hun gezondheid. Daarmee verviel het belangrijkste argument voor de beperkingen, waarmee ze ‘onnodig’ en dus ongrondwettelijk werden. De uitspraak laat bovendien niet of nauwelijks ruimte voor de Texaanse wetgever om minder problematische delen van de wet opnieuw in te voeren. Het Hof wijkt daarmee af van haar gangbare praktijk om staten in de gelegenheid te stellen delen van hun wet te ‘redden’.

Het recht op abortus
Hoewel de uitspraak alleen direct gaat over de Texaanse wet, is hij niet alleen relevant voor vrouwen in Texas. Er zijn nog een hoop staten die vergelijkbare of zelfs verder gaande wetgeving hebben dan wel overwegen, en deze uitspraak kan een instrument zijn om aan een juridische aanval op die wetgeving te beginnen in lokale rechtbanken. De uitleg die het Hof nu heeft gegeven aan ‘onnodig belastend’ kan daar worden ingeroepen om vergelijkbare beperkingen op abortusklinieken aan te vechten. De intenties van het Hooggerechtshof laten bovendien weinig aan de verbeelding over. Anders dan de bijzonder voorzichtige uitspraak in Casey, of de veel conservatievere beslissing in Gonzales v Carhart, zit Whole Woman’s Health vol met taal over hoe essentieel het recht op abortus is, en het belang van rechterlijke toetsing van iedere beperking op dat recht.

Dergelijke taal suggereert dat het Hof een aardige ruk naar links heeft gemaakt op dit onderwerp, ongetwijfeld onder invloed van progressieve, vrouwelijke rechters als Sonya Sotomayor, Elena Kagan en natuurlijk Ruth Bader Ginsburg. Het betekent ook dat anti-abortusactivisten voorlopig weinig van het Hof hoeven te verwachten, en pro-choiceactivisten des te meer. Met de conservatieve status quo in het Amerikaanse Zuiden, en de dreiging van een extreem conservatieve president met blonde haathelm, is dat een stevige overwinning.