H&M is geen feministisch bedrijf

Mark Lievisse Adriaanse (1994) is politicoloog, master student filosofie en freelance journalist. Vandaag schrijft hij over de ironie van de feministische trui die H&M uitbracht.

H&M verkoopt sinds kort een trui waarop het feminisme aangeprezen wordt. Dat is best ironisch voor een bedrijf dat vrouwen in Azië structureel uitbuit. Westerse feministen moeten zich niet enkel druk maken om bestuursfuncties en gelijke salarissen, maar om alle globale structuren die vrouwen onderdrukt en in een ongelijke positie houdt.

Aanschouw de ironie. Een multinational die volgens talloze rapporten, zoals deze van Human Rights Watch vrouwen structureel onderdrukt in haar fabrieken, brengt een trui uit, waarvan het zeer aannemelijk is dat die is geproduceerd door een onderdrukte vrouw, waarop het “feminisme” wordt aangeprezen. Feminisme is, volgens H&M, “the radical notion that women are people”. Dat is nogal problematisch, denk ik. De trui verzwakt eerder het feminisme dat we nodig hebben dan dat ze haar versterkt.

Depolitisering
Ten eerste: de trui depolitiseert. Door te kiezen voor “women are people” ontdoet H&M feminisme van haar noodzakelijke politieke karakter; wie ontkent immers dat vrouwen mensen zijn? Volgens deze definitie zouden we allemaal feminist zijn.

Het probleem is: dat zijn we niet, en H&M al helemaal niet, met de duizenden vrouwen in Aziatische fabrieken die te weinig betaald krijgen, te lange dagen maken, seksueel uitgebuit worden en dus dagelijks in onderdrukking leven.

Feminisme is voor mij een (oké, wellicht radicaal) geloof in niet alleen gelijkwaardigheid van mensen, maar vooral een politiek idee en politieke strijd tegen sociale en culturele structuren van ongelijkheid en onderdrukking (die vaak het product zijn van dito economische structuren). Het gaat niet om het pseudo-radicale idee dat vrouwen ook mensen zijn (ja, écht?), maar om hoe we die ongelijkheid en onderdrukking kunnen ontmantelen, waardoor vrouwen daadwerkelijk een gelijke positie verkrijgen. Door H&M-feminisme te definiëren als iets puur humanitairs populariseert het bedrijf een pseudo-feminisme dat werkelijk feminisme eerder in de weg staat dan ontwikkelt. Door de economische ongelijkheid die aan de stam van de onderdrukking van vrouwen ligt te negeren creëert H&M een tandeloos, nietszeggend, non-politiek feminisme zonder enige inhoudelijke substantie en enige potentie de strijd daadwerkelijk te winnen. Het is leuk als duizenden meisjes met een trui lopen waarop feminisme (zogenaamd) gedefinieerd wordt, maar als dat een totaal inhoudsloze definitie is komen we alsnog niet vooruit.

FullSizeRender (5)

Het doet denken aan wat de Duitse filosoof Herbert Marcuse repressieve tolerantie noemde: het systeem geeft radicale oppositionele bewegingen een plaats binnen het systeem, vertroetelt ze, en ontdoet ze daarmee van elke bevrijdende potentie; van bewegingen die ongelijke structuren willen verwerpen worden het affirmatieve ideeën die het dominante, onderdrukkende systeem juist versterken. In dit geval incorporeert H&M een idee dat de huidige maatschappelijke machtsverdeling tussen mannen en vrouwen verwerpt en biedt haar in een van haar radicalisme ontdaan jasje (of truitje, letterlijk) aan op de markt.

Een vrolijke trui over feminisme kan en mag niet verdekken dat H&M schuldig is aan structurele uitbuiting van vrouwen in de productie van haar kleding, en daarmee het systeem en de structuren van die onderdrukking van vrouwen in stand houdt. Een trui die een zogenaamd feminisme bepleit versterkt die onderdrukking juist, omdat het a) het onderdrukkende productieproces in stand houdt, en b) voorkomt dat een werkelijk inhoudelijk feminisme de kans krijgt zich te ontwikkelen.

Westers feminisme en intersectionaliteit
Bovendien is het vrij gemakkelijk om vanuit je relaxte, westerse leven een kritische politieke ideologie, of dat nu feminisme of iets anders is, aan te hangen, zonder stil te staan bij de geprivilegieerde positie die je als westerling hebt en de systematische onderdrukking waar je van gevrijwaard bent. Het probleem is dat je, ook als westerse vrouw die ontegenzeggelijk te maken krijgt met onderdrukkende structuren, in veel gevallen onbewust van bepaalde voordelen geniet die voortvloeien uit globale ongelijkheden. Daardoor wordt intersectionaliteit, de notie van meerdere onderdrukkingen die op elkaar worden gestapeld, vaak genegeerd – zeker bij wit, westers feminisme, zoals Sunny Bergman eerder al eens opmerkte.

Een (witte) westerse vrouw, en een (witte) westerse man zoals ik zeker, geniet van bepaalde privileges, van maatschappelijke structuren die wit en westers over zwart en Afrikaans bevoordelen, waardoor politieke ideeën en strijd vaak in louter eurocentrische termen worden gedefinieerd. Wit westers feminisme, wit westers socialisme of wit westers liberalisme is daardoor vaak ontdaan van haar noodzakelijke cosmopolitische karakter, en vecht een strijd die vaak lokaal (eurocentrisch) gedefinieerd en geproblematiseerd is.

Als feminisme voor mij iets is, is het niet enkel een strijd om meer bestuursfuncties, een egalitair en emancipatoir maatschappelijk discours of een Bart Smit-gids zonder stereotypering, maar een strijd tegen álle culturele en economische structuren die vrouwen uitbuiten en onderdrukken. Feminisme moet denk ik niet alleen gaan om het bereiken van bestuursposities en de top, maar juist ook om het bevrijden van gemarginaliseerden aan de onderkant van de geglobaliseerde economie. Feminisme reduceert zich tot een exclusief westers fenomeen als het zich slechts druk maakt om percentages en aantal (witte) vrouwen in bestuursfuncties, en niet om structurele onderdrukking van vrouwen in bijvoorbeeld H&M-fabrieken. Een feminisme dat zich louter interesseert in westerse vrouwen, wiens positie door andere structuren geprivilegieerd is ten opzichte van niet-westerse vrouwen, bijvoorbeeld in de sociale relatie tussen een vrouw in een H&M-fabriek en een vrouw in een H&M-trui, dreigt een instrument te worden dat globale ongelijkheden en westerse dominantie in stand houdt in plaats van de weg opent naar een werkelijk globale egalitaire relatie tussen mannen en vrouwen.

Een depolitiserend feminisme dat zich puur bezig houdt met westerse ideeën en onderdrukkingen in Afrika, Azië of Zuid-Amerika negeert en daarmee in stand houdt, zoals H&M doet, is voor mij waardeloos. Als feminisme is, dan zal het cosmopolitisch zijn. Geen H&M trui voor mij.