Herdenk ook de vrouwen

Eergisteren stond er een uitgebreid interview in Trouw met de Britse historica Zoë Waxman over het onderwerp vrouwen en de Holocaust. Haar onderzoek richt zich op de ervaringen van Joodse vrouwen en de manier waarop slachtofferschap in de Holocaust mede bepaald werd door gender. Zo noemt Waxman bijvoorbeeld dat zwangere vrouwen en vrouwen met kleine kinderen bij aankomst in de concentratiekampen direct naar de gaskamers werden gestuurd. Hun overlevingskansen waren nihil.

In de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog zijn de ervaringen van vrouwelijke slachtoffers sterk onderbelicht gebleven, zowel in de wetenschap als daarbuiten. Pas in 1983 vond het eerste academische congres plaats, geïnitieerd door een groepje tweede-golf feministen, dat zich richtte op vrouwelijke getuigen van de Holocaust. Om een vollediger beeld te krijgen van de geschiedenis, zo argumenteert Waxman, is het noodzakelijk om aandacht te besteden aan deze groep. Want alhoewel er vandaag de dag bibliotheken vol geschreven zijn over de Holocaust, kennen we nog maar een fractie van het hele verhaal. Hoe komt het nu eigenlijk, dat er zo lang zo weinig aandacht was voor de ervaringen van vrouwen in de Holocaust?

Vrouwen werden als ongeloofwaardige getuigen
In de eerste tien jaar na de Tweede Wereldoorlog was er over het algemeen weinig interesse in de verhalen van overlevenden van de kampen. Europa lag in puin, instituties waren verdwenen en miljoenen mensen ontheemd geraakt. Er moest eerst herbouwd worden voordat herdenking plaats kon vinden.

“Getuigenissen van vrouwen werden tot eind jaren tachtig gelijkgesteld met verhalen van kinderen”

Vanaf de jaren vijftig groeide de aandacht voor geschreven getuigenissen van Joodse overlevenden zoals Elie Wiesel en Primo Levi. Deze getuigenissen werden gezien als geloofwaardige beschrijvingen van de verschrikkingen van de kampen, en in toenemende mate door historici gebruikt om de geschiedenis van de Holocaust te beschrijven. Getuigenissen van vrouwen echter, werden tot eind jaren tachtig gelijkgesteld met verhalen van kinderen: hartverscheurend, dat wel, maar zonder toegevoegde waarde voor het onderzoeken van ‘de objectieve waarheid’.

Seksueel geweld was onbespreekbaar
Een andere oorzaak voor het uitsluiten van ervaringen van vrouwen in Holocaust-geschiedschrijving heeft te maken met de aard van het slachtofferschap. In veel gevallen hadden vrouwelijk slachtoffers te maken gehad met seksueel geweld. Een onderwerp dat met zoveel gevoelens van schaamte, schuld en ongemak overladen is, dat overlevenden zich niet of pas decennia later uitspraken en veel historici zich er liever niet aan waagden. Verder bestonden (en bestaan) er wat betreft verkrachting en seksueel misbruik tijdens de Holocaust een aantal hardnekkige misverstanden die erkenning in de weg stonden.

Het grootste misverstand is dat Joodse vrouwen niet het risico liepen verkracht te worden door nazis vanwege de Rassenschande-wet. Deze wet bepaalde sinds 1935 dat seksuele relaties tussen Ariërs en niet-Ariërs verboden waren. De wet betrof echter specifiek huwelijkse relaties. Verkrachting en andere vormen van seksueel geweld waren niet verboden en vonden wel degelijk plaats. Zo hadden alle grote concentratiekampen bijvoorbeeld een bordeel waar SS’ers zich vergrepen aan vrouwelijke gevangenen.

“Één op de vijf onderduikers is slachtoffer geworden van seksueel misbruik”

Een ander misverstand heeft te maken met de manier waarop onderduikverhalen in beeld zijn gebracht. Zo benoemt Zoë Waxman in Trouw dat het verhaal van Anne Frank – het onderduiken met familie – vrij ongebruikelijk was. Vaak als we het over onderduiken hebben, denken we aan heroïsche families die met gevaar voor eigen leven Joodse gezinnen beschermden. De realiteit was anders. Onderduikers werden uitgebuit, moesten onmogelijke sommen geld betalen en ouders en kinderen werden van elkaar gescheiden. Uit een studie uit 1995 naar ondergedoken kinderen in Nederland, bleek dat respectievelijk één op de vijf tijdens het onderduiken slachtoffer is geworden van seksueel misbruik. Maar zoals we ook nu weer meemaken in bijvoorbeeld de sportwereld en de kerk, duurt het vaak jaren voordat zulke verhalen naar buiten komen, als ze überhaupt bekend worden.

Onder invloed van de derde feministische golf kwam er vanaf de jaren negentig aandacht voor verhalen van gendered slachtofferschap. De eerste historici die zich bezighielden met Holocaust-getuigenissen van vrouwen, waren feministen die beseften dat de geschiedenis niet compleet is zonder de verhalen van deze slachtoffers én overlevers. Zij realiseerden zich dat ook die verhalen onderdeel zijn van de Holocaust, van de geschiedenis waar we deze week opnieuw bij stil staan en die we nooit mogen vergeten.

Comments

comments